Khu vực hộ kinh doanh: Tình trạng "ngại lớn" và giải pháp thúc đẩy chuyển đổi

Việt Nam hiện có hơn 5,2 triệu hộ kinh doanh, đóng góp từ 8-9 triệu việc làm vào nền kinh tế. Mặc dù đây là lực lượng lao động tương đương với khối công ty tư nhân, nhưng nhiều hộ vẫn ngại chuyển đổi thành doanh nghiệp do rào cản về thuế, phí và yêu cầu quản lý.

Hộ kinh doanh: Nguồn lực quan trọng của nền kinh tế

Theo số liệu của Cục Thống kê trong giai đoạn 2018-2020, khu vực hộ kinh doanh đã trở thành "xương sống" của nhiều ngành nghề, từ nông nghiệp đến dịch vụ thương mại. Nếu một phần năm trong số này chuyển đổi thành doanh nghiệp, Việt Nam sẽ hoàn toàn đạt được mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Chị Lê Thị Bích Thảo, Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại Thảo Nguyên QN tại Quảng Ninh, là một ví dụ điển hình. Sau khi chuyển từ hộ kinh doanh sang mô hình doanh nghiệp cách đây một năm rưỡi, chị vẫn đang phải đối mặt với những thách thức trong việc vận hành doanh nghiệp. Công ty chuyên sản xuất và kinh doanh ruốc hải sản của chị đã thấy sản lượng tăng gấp đôi tới ba lần so với trước đây, nhờ vào việc tuân thủ các quy định nghiêm ngặt hơn, điều này cũng đồng nghĩa với việc tăng cường uy tín trong mắt khách hàng.

Tuy nhiên, sau hai thập kỷ hoạt động dưới mô hình hộ kinh doanh cá thể, chị Thảo cho biết rằng việc quản lý nhiều lao động và thực hiện các báo cáo, thủ tục hành chính khiến chị cảm thấy "thực sự khó". Năm ngoái, tổng số tiền thuế mà các hộ kinh doanh nộp lên tới gần 26.000 tỷ đồng, một con số không nhỏ cho thấy sự đóng góp của khu vực này.

Những rào cản khiến hộ kinh doanh "ngại lớn"

Mặc dù có tiềm năng lớn, phần lớn hộ kinh doanh vẫn không muốn chuyển đổi thành doanh nghiệp. Bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam, chỉ ra rằng mức thuế suất chênh lệch giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp rất lớn - lên tới 13 lần. Hiện tại, hộ kinh doanh phải đóng nhiều loại thuế, bao gồm lệ phí môn bài, thuế giá trị gia tăng (VAT) và thu nhập cá nhân.

Mức lệ phí môn bài dao động từ 300.000 đồng đến 1 triệu đồng tùy thuộc vào doanh thu, trong khi thuế thu nhập doanh nghiệp là 20%. "Vậy họ lớn làm gì?", bà Cúc đặt câu hỏi trong một sự kiện về kinh tế tư nhân hồi tháng 3 vừa qua.

Theo nghiên cứu "Xác định địa vị pháp lý cho hộ kinh doanh" do Công ty Economica Việt Nam thực hiện vào tháng 8/2024, bình quân mỗi hộ kinh doanh đóng thuế khoảng 2,7 triệu đồng mỗi năm. Tuy nhiên, khi chuyển sang mô hình công ty, chi phí tuân thủ có thể tăng lên tới 180-200 triệu đồng mỗi năm, gấp bảy lần so với trước đó.

Các yêu cầu quản lý phức tạp như việc bổ sung vị trí kế toán, hành chính khiến nhiều hộ kinh doanh cảm thấy khó khăn. Chị Thảo cho biết, việc thiếu kỹ năng quản lý cũng là một nguyên nhân gây khó khăn trong việc tuyển dụng nhân sự phù hợp.

Chính sách khuyến khích chưa hiệu quả

Mặc dù việc chuyển đổi từ hộ kinh doanh thành doanh nghiệp đã được quy định từ năm 1999, nhưng các chính sách khuyến khích chưa mang lại hiệu quả như kỳ vọng. Dù có những biện pháp hỗ trợ như miễn giảm lệ phí, tuy nhiên tỷ lệ chuyển đổi vẫn rất thấp. Từ năm 2018 đến 2020, chỉ có gần 1.900 doanh nghiệp mới thành lập trên cơ sở chuyển đổi từ mô hình kinh doanh cá thể.

Một nghiên cứu khác cho biết, tỷ lệ hộ kinh doanh có ý định chuyển đổi thành doanh nghiệp chỉ đạt 0,8% ở một số tỉnh như Hòa Bình và Lào Cai. Trong khi tỉnh An Giang ghi nhận hơn 1.000 hộ kinh doanh đều không có ý định thay đổi.

Theo số liệu của Cục Thuế, hiện có hơn 100.000 hộ kinh doanh có doanh thu vượt 1 tỷ đồng mỗi năm. Tuy nhiên, bà Cúc cho rằng việc không chịu thành lập doanh nghiệp để hưởng mức thuế thấp hơn là bất bình đẳng.

Để khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi, bà Cúc đề xuất cần có một chính sách đột phá, chẳng hạn như áp dụng quy định kê khai thuế giống như doanh nghiệp tư nhân, thay vì thuế khoán hiện tại. "Thuế khoán chỉ nên áp dụng cho những hộ dân sinh với doanh thu rất thấp", bà nhấn mạnh.

Những thách thức trong việc nâng thuế

Mặc dù việc nâng thuế có thể là một trong những biện pháp, nhưng theo chị Thảo, không phải lúc nào cũng là giải pháp tốt để thúc đẩy hộ kinh doanh. Chị chấp nhận mức thuế cao hơn 3-4 triệu đồng mỗi năm để hướng tới phát triển bền vững hơn.

Từ góc độ vĩ mô, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, cảnh báo rằng tăng thuế có thể làm tăng chi phí môi trường kinh doanh. Ông nhấn mạnh rằng các biện pháp thị trường sẽ khuyến khích chuyển đổi hơn là việc sử dụng công cụ pháp luật.

Đề xuất cải cách mô hình doanh nghiệp

TS Lê Duy Bình nhấn mạnh sự cần thiết phải xác định mô hình doanh nghiệp phù hợp với đặc điểm của hộ kinh doanh Việt Nam. Theo ông, hộ kinh doanh có đặc điểm tương tự như doanh nghiệp cá thể ở một số quốc gia như Trung Quốc, Singapore, Malaysia và Mỹ. Tại những nước này, hình thức doanh nghiệp đơn giản giúp tiết kiệm chi phí và thúc đẩy tỷ lệ đăng ký kinh doanh mới.

Để cải cách, ông đề xuất tạo ra một loại hình doanh nghiệp "gọn nhẹ" dành cho hộ kinh doanh, cùng với các quy định quản trị và kế toán đơn giản hóa. Ví dụ, một cửa hàng hoa hay quán cà phê chỉ cần báo cáo đơn giản về thu chi, thay vì phải duy trì nhiều sổ sách phức tạp.

"Quy định về thuế và kế toán cho các hộ chuyển đổi cần phải đơn giản hóa, nhằm hướng đến cả những hộ có trình độ quản lý không cao", TS Bình nói.

Kết luận

Khu vực hộ kinh doanh đóng góp khoảng 51% GDP và hơn 30% ngân sách nhà nước, cho thấy vai trò quan trọng của họ trong nền kinh tế. Việc có một nghị quyết phát triển khu vực này, trong đó khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp, đang được bàn thảo. Những cải cách sắp tới cần tập trung vào việc cải thiện môi trường kinh doanh, giảm thiểu chi phí tuân thủ và rủi ro pháp lý, để từ đó tạo niềm tin cho người dân mạnh dạn khởi nghiệp và mở rộng kinh doanh.

Tóm lại

Khu vực hộ kinh doanh là nguồn lực quan trọng của nền kinh tế Việt Nam, nhưng nhiều rào cản về thuế và quản lý đang kìm hãm sự phát triển của họ. Các chính sách khuyến khích cần được cải cách để thúc đẩy quá trình chuyển đổi thành doanh nghiệp một cách hiệu quả hơn.